OKKB nedir? Belirtileri nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir?

Günlük hayat, genellikle alışkanlıklar ve tekrarlar üzerine kurulu olan bir akışa sahiptir. Biraz üzerine düşündüğümüzde, bu alışkanlık ve tekrarların aslında hayatımızı düzenli hâle getirmek üzere zaman içerisinde ve sistematik olarak geliştirdiğimiz düşünceler olduğunu fark edebiliriz. Bazen esneyen bazen tamamen değişebilen bu alışkanlıklar, hayatın akışını sekteye uğratmadıkları sürece normal birer davranış olarak değerlendirilir. Alışkanlıklar; değişmez, katı, rahatsızlık verici ve zorba bir dayatma hâline geldiğinde ise artık bir kişilik bozukluğu olarak karşımıza çıkar.

OKKB Nedir?

Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu katı düzen, aşırı mükemmeliyetçilik ve kontrol ile karakterize edilen bir kişilik bozukluğudur. OKKB’li bireyler, kendi düşünme ve uygulama biçimlerinin tek doğru olduğuna inanır. Fikirleri ve eylemleri konusunda katı kurallara aşırı bağlılık gösterdikleri için sosyal hayata uyum sağlamakta güçlük çekebilir.

Peki, hem isim olarak birbirine benzeyen hem bazı semptomları bakımından örtüşen Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu ve Obsesif Kompulsif Bozukluk(OKB) arasındaki fark nedir? OKKB ve OKB çok karıştırılan ancak birbirinden farklı iki bozukluk. Bu bozukluklar, bireylerin bazı hususlarda detaylar ve kurallara aşırı takıntılı olması gibi özellikleri paylaşırken önemli açılardan farklılık gösterirler.

OKKB; kontrol, düzen ve mükemmeliyetçiliğe odaklanan bir kişilik bozukluğudur. OKB ise müdahaleci, takıntılı ve tekrarlayan düşünceleri içeren, bireyi davranışları tekrar etmeye zorunlu hissettiren bir zihinsel sağlık durumudur. OKB ile OKKB arasındaki farklara kısaca değinecek olursak:

• OKB’li birey yaşadığı anksiyete bozukluğunun farkındayken OKKB’li birey kişilik bozukluğunun farkında olmayabilir. Kendi düşüncesinin tek doğru olduğuna ve insanlar buna uyarsa her şeyin düzeleceğine sıkı sıkıya bir bağlılık duyarlar.
• OKB, istemsiz düşünceler ve tekrar eden davranışlarla karakterize edilirken OKKB, mükemmeliyetçilik ve kontrol ile karakterize edilir.
• OKB’si olan bir bireyde belirtiler dalgalanma gösterirken OKKB’li bir bireyde davranışlar zaman içinde tutarlı bir şekilde ortaya çıkar.

OKKB Belirtileri Nelerdir?

Çevrelerinde düzeni ve kuralları katı bir şekilde koruyan OKKB’li bireyler, sahiplendikleri mükemmellik hedefine takıntılı bir şekilde odaklanır. OKKB belirtileri şöyledir:

Mükemmeliyetçilik: Çalışkan ve başarılı olmasına rağmen mükemmeliyetçilik duygusu bireyin işlerini tamamlamasına engel olabilir veya onu verimsiz kılabilir.

Kontrol Etme Arzusu: Hem başkalarıyla olan ilişkilerini hem çevresindeki bireyleri yoğun bir şekilde kontrol etme arzusu duyabilir. Her şeyin en iyisini bildiği düşüncesiyle hareket ederek çevresindeki bireyleri baskı altında tutabilir veya manipüle edebilir. Örneğin, doğru yapılmayacağı korkusuyla başkalarına sorumluluk vermekten kaçınabilir ve elindeki işi paylaşamayabilir.

Kurallara Aşırı Bağlılık: Kurallara, düzenlemelere, ahlaki ve etik kodlara aşırı bağlılık gösterebilir. Bu yüzden katı ve resmi tavırlar sergileyebilir. Örneğin, dakik olmak için ekstra özen gösterebilir ve karşısındaki kişiden de bunu talep edebilir.

Aşırı Düzen İhtiyacı: Düzenli ve tertipli olmaya karşı yoğun bir ihtiyaç hissedebilir. Düzen ihtiyacından dolayı görevler için listeler oluşturabilir, sıralamalar yapabilir. Bu liste ve sıralamalara katı bir bağlılık gösterebilir.

Ayrıntılara Aşırı Dikkat: Detaylar konusunda son derece hassas davranarak mükemmeliyetçilik sergileyebilir. İşlerin nasıl yapılması gerektiğine dair hissettiği doğruluk duygusu nedeniyle işine aşırı bağlılık gösterebilir.

Sosyal Hayatta Zorlanma: Duygularını tam olarak ifade edemeyebilir ve bu yüzden ölçülü bir şekilde davranabilir. Empati kurmakta güçlük çektiği için başkalarının bakış açılarını anlamakta zorlanabilir. Yapıcı eleştirilere açık olmayabilir. Dolayısıyla arkadaş edinmekte, samimiyet kurmakta ve ilişkileri uzun süre sürdürmekte sıkıntılar yaşayabilir. Bu sebeple sosyal izolasyonla karşı karşıya kalabilir.

Çalışmaya Aşırı Bağlılık: Aile ve sosyal ilişkilerinin aksaması ya da kötü gitmesi pahasına işine aşırı bağlılık gösterebilir. Aynı zamanda işlerin nasıl yapılması gerektiği hususunda keskin bir doğruluk duygusu sergileyebilir.

İstifleme: Eski, yıpranmış veya işe yaramaz eşyaları atamama eğilimi nedeniyle sürekli istif yapabilir.

Cömertlik Eksikliği: Sebepsiz yere aşırı tutumlu davranabilir.

Tüm bu belirtiler çerçevesinde bireyin tanı alması süreci, bir uzman görüşüyle belirlenir.

OKKB Tanısı Nasıl Koyulur?

OKKB tanı kriterlerine göre öncelikle bir psikiyatristin semptomlarınız ve bu semptomların yaşamınız üzerindeki etkileri hakkında bilgi edinmesi gerekir. OKKB tanısı ancak psikolojik muayeneye dayalı olarak konabilir. Burada kişinin semptomlarının şiddeti ve bu semptomların ne kadar süredir devam ettiği dikkate alınır.

Tanı konulabilmesi için OKKB semptomlarından bir kısmının belirgin şekilde var olması gerekir. Bu semptomlar genellikle bireyin günlük yaşamını olumsuz etkiler ve erken yetişkinlik evresinde başlamış olur. OKKB teşhisi almamış dahi olsa bireylerin bazı semptomları göstermeleri mümkündür.

OKKB Neden Olur?

OKKB’nin nedenleriyle ilgili henüz kapsamlı araştırmalar bulunmuyor. Ancak OKKB’ye sebep olabilecek bazı risk faktörlerinden bahsedebiliriz:

Genetik: Bazı çalışmalar aile geçmişinin OKKB’nin ortaya çıkmasında etkili olabileceğini gösterir.

Kültürel Faktörler: Otoriter ve katı kurallara bağlı toplumlarda yetişen çocukların gelişimi, bu kurallardan olumsuz etkilenebilir. Aynı zamanda bir araştırmaya göre çocukların bağlanma dönemlerindeki kesintiler, OKKB’nin ortaya çıkmasında etkili olabilir.

OKKB Tedavisi Neleri Kapsar?

Kişilik bozukluklarına ilişkin tedavi planları genel olarak psikoterapiyle(konuşma terapisi) başlarken tamamlayıcı olarak ilaç kullanımı tercih edilebilir.

OKKB tedavisi, bir uzman tarafından bireyin semptomlarına göre özel olarak belirlenir. Bu çerçevede tedavi için aşağıdaki yöntemler kullanılabilir:

Bilişsel Davranışçı Terapi(BDT): Kaygı, stres veya depresyon hakkında konuşulan düzenli seansları içerir. Bireyin OKKB’ye ilişkin olumsuz düşünce kalıplarını fark etmesine ve değiştirmesine yardımcı olmaya odaklanır.

Psikodinamik Terapi: Bireyin derin duygu ve düşüncelerini anlamasına yardımcı olarak daha bilinçli seçimler yapabilmesini destekler.

İlaç Tedavisi: Uzman doktor, bazı OKKB semptomlarını kontrol altına almak için ilaç önerebilir.

Gevşeme Eğitimi: OKKB’nin yaygın semptomlarından stres ve aciliyet duygusunu azaltmaya yardımcı olabilecek nefes alma ve gevşeme tekniklerini içerir. Gevşeme uygulamaları kapsamında pilates veya yoga yapılması önerilebilir.

OKKB ile Başa Çıkma Yöntemleri

OKKB, bireylerin sosyal olarak kısıtlı bir alanda ve kendi duygularını daha az göstererek yaşamalarına sebep olabilir. Üstelik duygu ve düşünceler konusunda esnek olamama ve aşırı mükemmeliyetçilik sonucu görevleri devredememe gibi durumlar, başkalarıyla ilişki kurmayı güçleştirerek bireyler üzerinde yoğun bir stres yaratabilir. Sonuç olarak birey, çevresindekiler tarafından yanlış anlaşılmış, yalnız bırakılmış ve öfkeli hissedebilir.

OKKB'nin olumsuz etkilerini ortadan kaldırmanın veya azaltmanın en doğru yolu, bir ruh sağlığı uzmanından yardım almak. Ancak OKKB'si olan bireylerin profesyonel yardım almalarının yanı sıra kendilerine yardımcı olabilecekleri birtakım yollar da bulunur:

Stres Yönetimini Öğrenin: Stresi azaltmak için bir plan belirleyebilir ve böylece gelecek stresli anlarınız için hazırlıklı olabilirsiniz. Sizi nelerin kaygılandırdığını saptayabilir, duygu ve düşüncelerinizi takip edebilirsiniz. Bu sayede hangi sorunların öncelikle ele alınması gerektiğini de belirlemiş olursunuz.

Kendinizi Eğitin: İçinde bulunduğunuz durum hakkında daha fazla bilgi edinmek sizi güçlendirebilir. Kendi duygu, düşünce ve davranışlarınızı inceleyerek OKKB semptomlarınızı tespit etmeye çalışabilir ve semptomlarla başa çıkma stratejileri geliştirebilirsiniz.

Farkındalığınızı Geliştirin: Saplantılı duyguların hangi davranışlara sebep olduğuna ilişkin farkındalığınızı artırabilirsiniz. Böylece kendinizi ne zaman sakinleştireceğinizi fark edebilirsiniz.

Sağlıklı Bir Yaşam Tarzı Belirleyin: Bir beden aracılığıyla bu dünyada varlığınızı sürdürdüğünüzü unutmamalısınız. Sağlıklı bir zihin ve ruh için bedeninize gereken özeni göstermelisiniz. Sağlıklı bir diyet, egzersiz ve kaliteli uyku iyi olma hâlinize olumlu etkide bulunur.

Meditasyon ve Mindfulness Deneyin: Etkili bir sakinleşme yöntemi olarak deneyebilirsiniz.

OKKB ile Yaşam

OKKB'si olan bireyler çoğunlukla bir rahatsızlığı olduğunun ve bunun çevresindeki insanları nasıl etkilediğinin farkına varamayabilir. Bu nedenle bireyin yardıma ulaşabilmesi ve hatta yardımın mevcut olduğunu fark etmesi mümkün olmayabilir.

OKKB'li bireylere göre kendi durumları tamamen doğal ve normal olduğu için sahip oldukları duygu, düşünce ve davranışları herhangi bir tartışma konusu olmamalıdır. Dolayısıyla kendi doğrusunu yaşamak ve yaşattırmak hususunda baskıcı davranışlar sergiler. Bu durum çevresindeki insanları da sıkıntıya düşürebilir.

OKKB İlişkileri Nasıl Etkiler?

OKKB’li bireylerin başkalarının duygu ve düşüncelerini anlamlandırmakta güçlük çekmesi, sadece toplumsal hayatta veya kariyerinde değil; romantik bir ilişki içerisinde de sıkıntılar yaşamasına sebep olur. İletişim, anlaşma ve karşılıklılık esasına dayalı ilişkiler; katı kurallarıyla kendi dünyasında rahat yaşayan OKKB’li bireyler için anlaşmazlık ve uzlaşmazlık alanıdır. OKBB'li bireylerin ilişkilerinde yaşadığı temel sorunlardan bazıları şunlardır:

Taviz Vermekten Çekinmek
OKKB’li birey için kendi algısı, en doğru ve en iyi olan yolu gösterir. Genellikle çok az kanıta ve mantığa dayanan bu doğruya yapılacak herhangi bir itiraz, uzun tartışmalara yol açabilir. Kendi doğrularına sıkı sıkıya bağlı olan bireyler, taviz vermekten çekinerek görüşlerini değiştirmeye yanaşmayabilir ve bu yüzden her şeyi kaybetmeye hazır bir ruh hâline bürünebilirler.

Partnerine çok fazla söz söyleme hakkı tanımayan bu davranışın ilişki üzerinde olumsuz etkileri olabilir. Tutum değiştirememe ya da taviz verememe, ilişkideki bireyler için sıkıntı ve baskı kaynağı olabilir. OKKB’li bireyin bakış açısında sabit kalma ihtiyacı, karşı tarafı yorabilir ve ilişkinin pozitif enerjisini azaltabilir. Taviz vermekten çekinme davranışı, hem romantik ilişkileri hem sosyal ilişkileri hem de iş yaşamını olumsuz etkiler.

Kendi Standartlarının Büyüsüne Kapılmak
Başkalarıyla empati kurmakta güçlük çeken OKKB'li birey, duygusal açıdan kısıtlı bir bağ kurar. Karşısındakini kendi üstün standartlarına göre yargılayarak ayrıntılı bir kusur haritası çıkarır. Bu kusurlar ne kadar önemsiz olursa olsun, OKKB’li birey için karşı tarafın onaylanmaması anlamına gelir. Tespit ettiği kusurları karşısındakinin ana özelliği olarak görür ve kendi belirlediği standartların altında kalan bireyi sıkıntıya sokabilir. Bu davranış biçimi, OKKB’li birey için en önemli sosyal eksikliklerden biri olarak öne çıkar. Bu durum ilişkilerde sert sürtüşmelere ve hatta öfkeye neden olabilir.

Siyah ve Beyaz Bir Dünya Algısı
Bireyler kendilerine belirledikleri standart görüş ve düşüncelerin ötesindekileri bilmemeyi tercih eder. Burada gri bir alana yer olmadığı gibi, herhangi bir şeyin şansa bırakılması da düşünülemez. Her şeyi bu keskin bakış açısıyla algılamak, bir kontrol hissi sağlar. Bir şeyleri kategorize edebilmenin sunduğu mükemmeliyetçi dünya algısı, onların yüksek standartlarını korumasına yardımcı olur. Görüşlerine körü körüne bağlılığın sonucu olarak ilişkilerini, kendi kişisel veya mesleki gelişimlerini tehlikeye atabilirler.

Eleştiriyle Baş Edememek
Eleştiriyle baş edememe, OKKB’li bireylerin sosyal hayatta karşı karşıya kaldıkları en önemli sorunlardan biridir. İncinme eşikleri çok düşük olan OKKB’li bireyler, eleştiriyi kendi mükemmel standartlarına bir tehdit olarak algılar. OKKB'li birey eleştiriler karşısında doğru kararı vermek için çabalasa da başarısızlıktan kaçınmak için ayrıntıları gözden kaçırmamaya özen gösterir. Bu çaba saplantıya dönüşebilir; partnerine yönelik öfke, nefret ve üzüntüye sebep olabilir.

Uzun süreli ilişkilerde söz konusu sebepler, olumsuz duygular ve kin uyandırabilir. OKKB’li bireyin karşı tarafın davranışlarını değiştirme arzusu, diğer bireyin kendini baskı altında hissetmesine sebep olabilir. Uzun vadede saplantılı bir şekilde devam eden baskı, eleştiri ve münakaşa döngüsü; ilişkilerin sona ermesine yol açabilir.

Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu her ne kadar birey için zorlayıcı olsa da kişisel başa çıkma yöntemleri geliştirilerek ve uygun tedavi planı takip edilerek daha sakin bir hayat sürdürülmesi mümkün. Kendinize uygun bireysel tedavi planı için doktorunuza danışabilir ve kişisel çabanızla yaşam kalitenizi yükseltebilirsiniz.